بويه « 1 » تصنيف كرده‌اند در ذكر الموت آوردست كه ملوك ديلم را كه ارجستان « 2 » گفتندى 81 يكى ازيشان در سنهء ستّ و اربعين و مائتين برين كوه عمارتى آغاز كرد و ملوك ديلم را افتخار بدان بودست و شيعهء اسماعيليان را استظهار بدان ، در تاريخ سلّامى 82 آورده‌اند كه در ايّام استيلاى ديالم بر عراق كوتوال آن موضع را فلان سياه‌چشم مىگفته‌اند « 3 » از مجيبان « 4 » دعوت اسماعيليان مصر بودست ، و كيفيّت انتقال او « 5 » بدين قلعه در ذكر

--> ( 1 ) كذا فى جميع النّسخ ، - بويه نام خود فخر الدّوله نيست چنان كه ظاهر عبارت موهم آنست بلكه نام جدّ مشهور اوست كه اين سلسله به دو منسوب‌اند و اسم فخر الدّوله علىّ بن ركن الدّولة الحسن بن بويه است ، پس در عبارت متن بايد « فخر الدّولهء بويه » خواند باضافهء فخر الدّوله به بويه برسم معمول زبان فارسى در اضافهء نام پسر بنام پدر يا جدّ ، ( 2 ) كذا فى آ د ى ك ( ) ، س : ارچستان ، ب ج : ارحستان ، م : ارحسيان ، ل : ازجسفان ، ح : احسان ، ز : كرجستان ، - باحتمال بسيار قوى اين كلمات محرّفه تصحيف « جستان » يا « آل جستان » بايد باشد ، و آل جستان سلسلهء بوده‌اند از ملوك ديلم كه در قرون اوّليّهء اسلام الى اوايل قرن چهارم هجرى در نواحى رودبار الموت و طالقان و سواحل شاهرود و سفيدرود امارتى محلّى و موروثى داشته‌اند و ذكر ايشان در كتب تواريخ و مسالك و ممالك و غيرها بسيار ميآيد ، رجوع كنيد بحواشى آخر كتاب ، ( 3 ) آ ب ح : مىكفته است ، - ابن الأثير در حوادث سنهء 316 ج 8 ص 70 - 71 در ضمن تفصيل احوال اسفار ديلمى معروف گويد : « و لمّا فرغ اسفار من امر طبرستان سار الى الرّىّ و بها ماكان بن كالى [ ظ : كاكى ] فاخذها منه و استولى عليها و سار ما كان الى طبرستان فاقام هناك و احبّ اسفار ان يستولى على قلعة الموت و هى قلعة على جبل شاهق من حدود الدّيلم و كانت لسياه جشم بن مالك الدّيلمى و معناه الأسود العين لأنّه كان على احدى عينيه شامة سوداء فراسله اسفار الخ » ، ( 4 ) كذا فى ز ، آ : محبيان ؟ ؟ ؟ ، اكثر نسخ : محبّان ، ( 5 ) كذا فى ج د ل ، اكثر نسخ : آن ، - ضمير « او » بدون شك راجع است بحسن صبّاح مذكور در سطر بعد نه بفلان سياه‌چشم چنان كه ظاهر عبارت موهم آنست چه سابقا در فصل حسن صبّاح ازين مقوله ابدا چيزى مذكور نيست و برعكس در آنجا مفصّلا از كيفيّت انتقال حسن صبّاح بقلعهء الموت صحبت شده است ( ص 193 - 195 )